İDRAR KAÇIRMA (ÜRİNER İNKONTİNANS)

  • İDRAR KAÇIRMA (ÜRİNER İNKONTİNANS)

İdrar kaçırma, yaşlılarımızda oldukça sık tespit edilen bir geriatrik sendromdur. Başta tıbbi ve psikososyal komplikasyonları olmak üzere, birçok problemi de beraberinde getirmektedir. Sık görülmesine ve komplikasyonlarına rağmen, bütün dünyada olduğu olduğu gibi ülkemizde de ihmal edilmiş bir problemdir.

İdrar kaçırma her yaşta rastlanılabilen bir hastalık olarak ele alınmalı ve tedavisinin mümkün olabileceği konusunda halkımız bilinçlendirilmelidir.

 

YAŞLILARDA İDRAR KAÇIRMA (ÜRİNER İNKONTİNANS)

Üriner inkontinans (idrar kaçırma), sosyal ve/veya hijyenik sonuçlara yol açacak sıklık ve miktarda (birkaç damladan birkaç çay bardağına kadar olabilir) ve objektif olarak ortaya konabilen istem dışı idrar kaçırma olarak tanımlanmaktadır. Bu durum, yaşlı bireyler için çözümlenmesi güç fiziksel, fonksiyonel ve psikolojik bozukluğa neden olmakta aynı zamanda yaşam kalitesini olumsuz yönde etkilemektedir. İdrar kaçırma sıklığı ilerleyen yaşla birlikte artmaktadır. Gelişmiş ülkelerdekine benzer şekilde, ülkemizde de 65 yaş üzerindeki bireylerin neredeyse yarısında görülmektedir. Kadınlarda erkeklerden 2-3 kat daha fazla raslanmaktadır. Başka bir ifade ile anlatacak olursak her beş kadın yaşlının üçünde ve her beş erkek yaşlının birinde idrar kaçırma görülmektedir.

İdrar kaçırma sıklığı ilerleyen yaşla birlikte artmakta ve yaşlılarda sıklığı %50’lere ulaşmaktadır. Toplumumuzda idrar kaçıran yaşlıların önemli bir kısmının bu sorununu hekimine anlatmaktan kaçındığını düşünecek olursak, daha yüksek rakamların görülebilmesi hiç de şaşırtıcı olmaz.

Yaşlanma ile birlikte tüm vücut sistemlerinde olduğu gibi idrar yollarında da bazı değişiklikler meydana gelir. İdrar yolu enfeksiyonu sıklığı artışı, idrar torbası kapasitesi azalması, leğen kemiği içindeki idrar torbası ve rahmi yerinde tutan destek dokularda zayıflama, prostat büyümesi gibi nedenler idrar kaçırma riskini artırmaktadır.

Ayrıca ilerleyen yaş ile birlikte şeker, tansiyon kalp gibi kronik (müzmin) hastalıkların ve bunların tedavisi için kullanılan ilaçların artması idrar kaçırma için en başta gelen risk faktörleridir. Kadınlardaki adetten kesilme (menopoz) sonrası östrojen hormon seviyelerinde düşüş, üretral basınçta azalma, gece idrara kalkma (noktüri), bağışıklık sistemindeki değişiklikler gibi nedenleri de unutmamak gerekir. 

İlerleyen yaşla birlikte idrar kaçırma daha sık görülür!

 

YAŞLILAR İDRAR KAÇIRMA ŞİKÂYETLERİNİ DOKTORA BİLDİRMEKTEN NEDEN ÇEKİNİRLER?

Toplumumuzda idrar kaçıran yaşlıların önemli bir kısmı bu sorununu hekimine ve yakınlarına anlatmaktan kaçınmaktadır. Bu açıdan yaşlılarımızı değerlendirdiğimizde;

-Yaşlılarımızın yetiştiği zamandan, ortamdan, aldıkları eğitimden ve sosyokültürel yapıdan ve inançlarından kaynaklanan bir takım korku ve yanlış inanışlarının olması kaçınılmazdır. Bunların başında bu konunun konuşulmasının çok ayıp sayılması ve bu durumun dile getirilmesinden utanılması yer almaktadır.

-Bir diğer önemli yanlış inanış ise idrar kaçırma hem yaşlı, hem yakınları, hem de birçok sağlık personeli tarafından normal yaşlanmanın bir parçası olduğunun zannedilmesidir.

-Yaşlılarımızın, idrar kaçırmanın tıbbi değil kişisel bir problem olduğunu, tedavi gerektirecek kadar ciddi bir problem olmadığını, tedavinin ise sadece cerrahi olduğunu ve çok da faydalı olmayacağını düşünmeleri diğer yanlış inanışlardır.

-Yaşlılarda idrar kaçırma nedeniyle yakınları veya çocukları tarafından dışlanma ve bakımevine yerleştirilme korkusu da vardır.

 

YAŞLILARDA İDRAR KAÇIRMA ŞEKİLLERİ

İdrar kaçırma ani başlangıçlı (akut) ve kronik (persistan) olmak üzere iki başlık altında toplanmaktadır. Ani başlangıçlı idrar kaçırma genellikle geçici (düzeltilebilir) olarak da adlandırılmaktadır. Burada başlıca nedenler;

-İdrar yolu enfeksiyonları,
-Kullanılan ilaçlar,
-Böbrek veya idrar yollarındaki taş ve kum gibi durumlar,
-İdrar yollarında tıkanmaya neden olan durumlar (taş, pıhtı, iltihap vb.),
-Psikolojik nedenler,
-Hareket kısıtlılığı,
-Kabızlık gibi durumların ortaya çıkmasıdır.

Bu durumların başta doktor olmak üzere hasta ve yakınları tarafından da idrar kaçırma ortaya çıktığında öncelikle irdelenmesi gerekmektedir. Çünkü bu sebeplerin aydınlatılması ve akabinde tedavi edilmesi idrar kaçırmanın tam olarak tedavi edilmesi anlamına gelebilmektedir.

İdrar kaçırma, bir bakım merkezine yerleştirilme nedenleri arasında ilk sıralarda yer alır.

 

KRONİK (PERSİSTAN) İDRAR KAÇIRMA TİPLERİ

Oluş şekline ve belirtilerine göre beş grupta değerlendirilmektedir.

Sıkışma Tipi İdrar Kaçırma (İdrar torbası kas aktivitesinde aşırılık): En sık karşılaşılan tiptir. Aniden ortaya çıkan, idrar torbasının (mesanenin) aşırı kasılmaları sonucu kişide engellenemez bir idrar yapma isteği ve sıkışma hissi oluşur. Kişi idrarını tutamaz ve tuvalete yetişene kadar istemeden idrarını kaçırır.

Bu kişilerde belirti olarak sıkışma, gün içerisinde 8 ve daha fazla idrara çıkma, gece idrara kalkma ve istemsiz idrar kaçırma vardır. İleri yaş, şeker hastalığı, aşırı kilolu olma ve tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonları sıkışma tipi idrar kaçırma için risk faktörleridir. Genellikle su sesi duyulduğunda, el yıkama sırasında, sıvı gıdalar alındığında, idrar yapma ertelendiğinde, soğuk havalarda dolaşıldığında ve çarşıdan eve gelindiğinde dış kapıyı açarken tetiklenmektedir. Mesane erken ve istemsiz kasıldığı için ciddi sıkışma hissine rağmen, tuvalete yetişilse bile, yapılan idrar bir çay bardağını geçmemektedir.

İdrar kaçırma ve ne zaman olacağının bilinmemesi sonucu, bu hastalarda her an idrar kaçırabilme endişesi oluşmakta ve sonucunda psikolojik problemler ile karşı karşıya kalınabilmektedir.

Stres Tip İdrar Kaçırma: Yaşlılarda ikinci sık karşılaşılan idrar kaçırma tipidir. Karın içi basıncın ani artması, mesane boynunun ve idrar çıkış yolunun sarkması, idrar tutmamızı sağlayan büzgeçlerin zayıflaması nedeniyle olmaktadır. Genellikle adetten kesilmiş, menopoza girmiş bayanları etkilemektedir. Çok doğum yapmış olmak, aşırı kilolu olmak, alt karın bölgesinden ameliyat olmuş olmak (kadın-doğum, idrar yolları ve kalın bağırsaklarla ilgili) riski arttırmaktadır. Öksürme, hapşırma, eşya kaldırma, gülme, koşma ve hareket ile kolay ortaya çıkması karakteristiktir.

Taşma Tipi İdrar Kaçırma (Üretra tıkanıklığı ve idrar torbası kas aktivitesinde zayıflık): Mesane çıkış yolunun tıkanması ve mesane kasılmalarının bozukluğu nedeniyle ortaya çıkmaktadır. İdrar torbası idrarla doludur ve idrarı boşaltma görevini yerine getiremez. Mesane sürekli dolu olsa da sıkışma hissi ara ara hissedilir. Dolayısıyla dolu mesane kapasitesinin sık sık aşılması sonucu taşma şeklinde ortaya çıkan idrar kaçırma görülür. Hastalar sık aralıklarla idrara çıkma ihtiyacı hissederler. İdrar yaparken zorlanma, bekleme, damlama, idrar tazyikinin azalması ve idrar sonrası damla damla idrar gelmesi taşma tipi idrar kaçırmayı düşündürebilir. Erkeklerde görülen en sık sebep, prostat büyümesidir.

Fonksiyonel Tip İdrar Kaçırma: Hareket kabiliyeti zayıf olan hastalarda görülür. Hastalar idrar yapma ihtiyaçlarını fark edememekte veya ettikleri halde tuvalete yetişememektedirler. Kişilerin kontrolleri dışında zamanında tuvalete ulaşamamasına bağlı olarak ortaya çıkan bir durumdur. Depresyon, demans (bunama), hareket kısıtlılığı ve bazı ilaçlar gibi nedenlerle normal olgularda da fonksiyonel idrar kaçırma gelişebilmektedir. Hastalar idrar yapma ihtiyaçlarını fark edememekte veya ettikleri halde tuvalete yetişememektedirler.

Karışık Tip İdrar Kaçırma: İki ya da daha fazla üriner inkontinans tipinin birlikte görüldüğü durumdur. Stres ve sıkışma tipi idrar kaçırma birlikteliği en sık görülen formdur.

İdrar kaçırma bilinenin aksine tedavi edilebilir bir geriatrik sendromdur!

 

YAŞLILARDA İDRAR KAÇIRMA NEDEN ÖNEMLİDİR?

İdrar kaçırmanın önemi komplikasyonlarından kaynaklanmaktadır. İdrar kaçırma zaten kırılgan ve hassas hale gelen yaşlı bireylerin yaşam kalitesinde yalnızca semptomlar yönüyle değil sosyokültürel, ekonomik ve tıbbi yönden olumsuz etkileriyle belirgin bir düşüşe neden olmaktadır. Bası yarası, idrar yolu ve cilt enfeksiyonları, böbrek yetmezliği, düşme ve kırık riskinde artış, uyku bozuklukları, yaşlıya bakanların erken tükenmesi, hem aileye hem de devlete ekonomik yük oluşturması önde gelen komplikasyonlarındandır. Bunlara ek olarak, bireylerin kendilerine olan güven duygularında, sosyal aktivite performanslarında belirgin bir azalma meydana gelmekte bu da iç sıkıntısına, depresyona ve yaşlının soyutlanmasına (izolasyonuna) neden olmaktadır.

 

İDRAR KAÇIRMANIN TEDAVİSİ

Üriner inkontinans tedavisinde ilk adım, düzeltilebilir sebeplerin saptanması ve ortadan kaldırılması olmalıdır. Öncelikle davranış ve alışkanlık değişikliklerinin göz önünde bulundurulması gerekmektedir. Çünkü bazı vakalarda tam tedavi sağlanabilmektedir. İkinci adım davranış ve ilaç tedavilerdir. Bu yaklaşım hastaların önemli bir kısmında başarılı olmaktadır. Başka bir deyişle; idrar kaçırma tipine bağlı olarak değişmekle birlikte geriatrik hastaların büyük çoğunluğu tıbbi tedaviden fayda görmektedirler.

Yaşlı bireylerde tedavinin başarısında tanının doğru konması, geçici ve düzeltilebilir nedenlerin ortadan kaldırılması önem taşır. Bu amaçlara ulaşmada bir geriatri uzmanının yönlendirdiği yaklaşıma ihtiyaç vardır. Bu yöntemlerden fayda görmeyen hastalarda da sondalar, inkontinans pedleri, inkontinans çamaşırları gibi yardımcı cihazlar kullanılarak hastaların yaşam kalitesi en üst düzeye çıkarılmaya çalışılmaktadır.

 

İDRAR KAÇIRMANIN ÖNLENMESİNE YÖNELİK DAVRANIŞ VE ALIŞKANLIK DEĞİŞİKLİKLERİ

Beslenme:

-Kola, kahve, çay gibi kafeinli ve alkollü içecekler, çikolata ve akşam alınan sıvı idrar kaçırmayı tetikleyebileceği için kısıtlamalar yapılması konusunda yaşlı birey ve yakınları eğitilmelidir.

-İdrar kaçıran bireylerde kabızlık, tetikleyici etmen olabileceğinden kabızlığın önlenmesi için diğer sağlık sorunları nedeniyle olabilecek kısıtlamalar dikkate alınarak bol sıvı alımı konusunda yaşlı birey    cesaretlendirilmelidir.

-Kabızlığın önlenmesi için lifli besinlerin alınması sağlanmalıdır.

-Obezite, kronik karın içi basınç artışına neden olduğundan kilo verilmesi idrar kaçırmada azalma veya iyileşme sağlayabilir.

İdrar Torbası (Mesane) Eğitimi: İdrar torbası eğitimi, belirli zamanlarda idrar yapmanın öğretildiği ve kişinin başarılı olması durumunda her hafta sürenin 15-30 dakika artırılması şeklinde gerçekleşen 6-12 hafta (genellikle 8 hafta) süren bir eğitim programıdır. Amaç idrar yapma hissini baskılayarak mesane kapasitesini arttırmak ve psikolojik olarak hastanın rahatladığını ifade etmesini sağlamaktır. Özellikle sıkışma tipi idrar kaçırmada etkilidir.

Şu noktalara hastaların uyması özellikle önemlidir:

-Sıkışmayı geciktirmek için tuvalete koşmayınız.

-Ayakta durunuz ya da oturunuz.

-Genital bölgeye basınç uygulayınız.

Alışkanlık Eğitimi: 

Hastanın idrar yapma alışkanlıklarına uygun olarak planlanan tuvalete gitme programıdır. Tuvalet alışkanlığı kazanılması ile mesane eğitimiyle idrara çıkma araları açılmaya çalışılır.

Tuvalete Gitme Programı Oluşturma:

Rutin olarak ya da programlanan tuvalete gitme bakım veren kişilerin uyguladığı belirli aralıklarla belirli zamanlarda tuvalete gitmeyi sağlayan bir yöntemdir. Bu uygulama ile her zamanki idrar kaçırma olayından önce hastanın idrarını yapması sağlanarak kuru kalması amaçlanır. Hasta gece de dahil olmak üzere uyku dışındaki zamanlarda düzenli aralıklarla (2-4 saatte bir) tuvalete gönderilir. Böylece hastanın düzenli bir işeme programı oluşturması sağlanır. Özellikle yatalak ya da demanslı hastalarda, nörojenik mesane sorunu olan ya da sıkışma tipi idrar kaçırması olan kadınlarda bu yöntem faydalı olabilir.

 

HASTALAR İÇİN ÖNERİLER

-Size önerilen miktarda ve zamanda sıvı alınız.

-Saat 16.00’dan sonra idrar söktürücü ilaç (diüretik) almaktan kaçınınız.

-Mesane irritasyonuna neden olan kafein, alkol, aspartam, asitli yiyecek ve içecekler almaktan kaçınınız.

-Kabızlığı önlemek için yeterli sıvı alınız, lifli gıdalar tüketiniz ve düzenli egzersiz yapınız.

-Tuvalet günlüğü tutunuz.

-Günde 5-8 kez (yaklaşık 2-3 saatte bir) düzenli olarak mesanenizi boşaltınız.

-Önerilen pelvik taban egzersizlerini düzenli olarak yapınız.

-Kilo fazlalığınız varsa kilo vermek için destek alınız.

-İdrar kaçırmaya neden olabilecek ağır kaldırma, hapşırma, öksürük gibi etmenlerden kaçınınız.

-İdrar kaçırma nedeniyle derinizin ve çamaşırlarınızın ıslak kalmaması için temizlik kurallarına uyunuz.

-Derinizi temiz ve kuru tutunuz.

-Çamaşır ya da pedlerinizi sık sık değiştiriniz.

 

Unutmayın ki;

TEDAVİ EDİLEBİLİR BİR SAĞLIK PROBLEMİ OLAN İDRAR KAÇIRMA, YAŞLILARIMIZIN KADERİ DEĞİLDİR!

 

KAYNAKLAR:

  1. AT Işık ve ark.: Geriatrik Olgularda Üriner İnkontinans, Som Kitap, 2010
  2. AT Isik et al.: New Horizons in Geriatric Medicine. Volume 2, Nova Science Publishers, Newyork, 2014
  3. 65 Yaş Üzeri Yaşam Rehberi: Uzun ve Sağlıklı Yaşamak Üzerine, 2010, Mart Sayı 4